फलटण:-“ज्ञान, संस्कार आणि अभिमानाची भाषा – मराठी”
पत्रकार विनोद पाटील सातारा जिल्हा अध्यक्ष
ACLS INTERNATIONAL PRESS REPORTER ASSOCIATION & RPS STAR NEWS NATIONAL PRESIDENT & EDITOR MR. PRALHAD CHAVAN – 8208717483
फलटण:-“ज्ञान, संस्कार आणि अभिमानाची भाषा – मराठी”
मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा.!!!
मराठी भाषेची निर्मिती व इतिहास एक सिंहावलोकन!
मराठी भाषेची निर्मिती
मराठी भाषेची निर्मिती एक जटिल प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये अनेक भाषांचा प्रभाव आहे. मराठी भाषा प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, आणि महाराष्ट्री भाषांपासून विकसित झाली आहे.
मराठी भाषेच्या निर्मितीचे टप्पे:
– प्राकृत आणि संस्कृत: मराठी भाषा प्राकृत आणि संस्कृत भाषांपासून विकसित झाली आहे. प्राकृत भाषा ही संस्कृतची एक बोलीभाषा होती, जी सामान्य लोकांमध्ये बोलली जात होती.
– अपभ्रंश: प्राकृत भाषेपासून अपभ्रंश भाषा विकसित झाली, जी मराठी भाषेची जनकभाषा मानली जाते.
– महाराष्ट्र: महाराष्ट्र भाषा ही अपभ्रंश भाषेची एक बोलीभाषा होती, जी महाराष्ट्रात बोलली जात होती.
– मराठी: महाराष्ट्री भाषेपासून मराठी भाषा विकसित झाली, जी आज महाराष्ट्राची राजभाषा आहे.
मराठी भाषेच्या निर्मितीतील महत्त्वाचे घटक:
– शिलालेख आणि ताम्रपट: मराठी भाषेच्या निर्मितीतील महत्त्वाचे घटक म्हणजे शिलालेख आणि ताम्रपट. हे शिलालेख आणि ताम्रपट मराठी भाषेच्या प्राचीन स्वरूपाचे दर्शन घडवतात.
– संत साहित्य: मराठी भाषेच्या निर्मितीतील आणखी एक महत्त्वाचे घटक म्हणजे संत साहित्य. संत ज्ञानेश्वर, संत एकनाथ, आणि संत तुकाराम यांनी मराठी भाषेत अनेक ग्रंथांची रचना केली आहे.
– शिवाजी महाराज: शिवाजी महाराजांनी मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा दिला आणि मराठी साहित्याला प्रोत्साहन दिले.
मराठी भाषा ही एक इंडो-आर्यन भाषा आहे जी मुख्यतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात बोलली जाते. मराठीची उत्पत्ती प्राचीन महाराष्ट्री प्राकृतपासून झाली आहे, जी स्वतः प्राचीन भारतातील एक प्रमुख भाषा असलेल्या संस्कृतपासून विकसित झाली आहे.
चक्रधर स्वामी हे १३व्या शतकातील एक महान संत, कवि, आणि समाज सुधारक होते. त्यांनी मराठी भाषेच्या निर्मिती आणि विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.
चक्रधर स्वामींचे योगदान:
१. मराठी भाषेची स्थापना: चक्रधर स्वामी यांनी मराठी भाषेची स्थापना केली आणि तिला एक स्वतंत्र भाषा म्हणून प्रस्थापित केले.
२. मराठी साहित्याचे निर्माण: त्यांनी मराठी साहित्याचे निर्माण केले आणि मराठी भाषेत अनेक ग्रंथांची रचना केली.
३. भक्ती आंदोलन: चक्रधर स्वामी यांनी भक्ती आंदोलनाची स्थापना केली आणि मराठी भाषेत भक्ती गीतांची रचना केली.
४. समाज सुधारणा: त्यांनी समाज सुधारणेचे काम केले आणि समाजातील प्रगतीसाठी , लोककल्याण करण्यासाठी प्रयत्न केले.
चक्रधर स्वामींची प्रमुख रचना:
१. लिलाचरित्र: हे चक्रधर स्वामींची प्रमुख रचना आहे, जी मराठी साहित्याचा एक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ आहे.
२. सूत्रपाठ: हे चक्रधर स्वामींची आणखी एक महत्त्वपूर्ण रचना आहे, जी मराठी साहित्याचा एक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ आहे.
चक्रधर स्वामींचे महत्त्व:
१. मराठी भाषेचे जनक: चक्रधर स्वामी हे मराठी भाषेचे जनक मानले जातात.
२. संत साहित्याचे प्रणेते: ते संत साहित्याचे प्रणेते मानले जातात.
३. समाज सुधारक: ते एक महान समाज सुधारक होते.
चक्रधर स्वामींचे योगदान मराठी भाषेच्या विकासात अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे.
मराठी भाषेचा इतिहास
मराठी भाषेचा इतिहास मुख्यतः तीन कालखंडात विभागला जातो:
१. प्राचीन मराठी (६००-१२०० ई.): या कालखंडात मराठीची उत्पत्ती महाराष्ट्री प्राकृतपासून झाली. या कालखंडातील मराठी साहित्यात अभंगांचा समावेश आहे.
२. मध्ययुगीन मराठी (१२००-१८०० ई.): या कालखंडात मराठी साहित्याचा विकास झाला. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, आणि संत एकनाथ,संत नामदेव,संत गोरोबा,संत जनाबाई,संत गाडगेबाबा यांच्या रचनांचा समावेश या कालखंडात होतो.
३. आधुनिक मराठी (१८०० ई. – वर्तमान): या कालखंडात मराठी साहित्याचा विकास झाला आणि आधुनिक मराठीची स्थापना झाली. या कालखंडातील प्रमुख लेखकांमध्ये अण्णाभाऊ साठे, बहिणाबाई चौधरी,वि.स. खांडेकर, आणि वि.वा. शिरवाडकर यांचा समावेश आहे.
मराठी भाषेची वैशिष्ट्ये
– मराठीमध्ये संस्कृत, प्राकृत, आणि अपभ्रंश यांचा प्रभाव दिसून येतो.
– मराठीमध्ये अनेक डायलेक्ट्स आहेत, जसे की महाराष्ट्रीय मराठी, विदर्भी मराठी, खानदेशी आणि कोंकणी मराठी.
– मराठीमध्ये अनेक लँग्वेज कॉन्टॅक्ट्स आहेत, जसे की हिंदी, इंग्लिश, आणि पोर्तुगीज.
मराठी भाषेचे महत्व
– मराठी ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा आहे.
– मराठी ही भारतातील २२ अधिकृत भाषांपैकी एक आहे.
– मराठी साहित्याचा इतिहास खूप समृद्ध आहे आणि त्यामध्ये अनेक प्रसिद्ध लेखकांचा समावेश आहे.
मराठी भाषेचे संरक्षण आणि प्रचार
– मराठी भाषेचे संरक्षण आणि प्रचार करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने अनेक योजनांची अंमलबजावणी केली आहे.
– मराठी भाषा विभागाने मराठी भाषेच्या विकासासाठी अनेक कार्यक्रम आयोजित केले आहेत.
– मराठी लेखक आणि कवी मराठी भाषेच्या प्रचारासाठी काम करत आहेत.
मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला आहे! 3 ऑक्टोबर 2024 रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने हा निर्णय घेतला. यामुळे मराठी भाषेचा गौरव झाला आहे आणि तिच्या विकासाला नवा आयाम मिळाला आहे.
अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्याचे फायदे:
– संशोधन आणि अभ्यासाला चालना: मराठी भाषेच्या बोलींचा अभ्यास करण्यास प्रोत्साहन मिळेल.
– ग्रंथालयांचे सशक्तीकरण: राज्यातील ग्रंथालयांना अधिक संसाधने आणि अनुदान मिळेल.
– शैक्षणिक विकास: मराठी भाषेचा समावेश शैक्षणिक अभ्यासक्रमात होईल.
– रोजगाराच्या संधी: मराठी भाषेच्या क्षेत्रात रोजगाराच्या संधी निर्माण होतील.
अभिजात भाषेचा दर्जा मिळण्यासाठी निकष:
– भाषेचा इतिहास प्राचीन असावा.
– भाषेत मौल्यवान साहित्य असावे.
– भाषा स्वतःची स्वतंत्र असावी.
– भाषेचे सांस्कृतिक महत्त्व असावे.
मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्याने तिच्या विकासाला गती मिळेल आणि तिचा गौरव वाढेल.
मराठी भाषा विकासासाठी शासन, संस्था व लेखक साहित्यिक यांनी काही महत्त्वाचे कामे करणे आवश्यक आहे:
शासन:
१. मराठी भाषेचे संरक्षण आणि प्रचार: शासनाने मराठी भाषेचे संरक्षण आणि प्रचार करण्यासाठी विशेष योजना तयार कराव्यात.
२. मराठी शिक्षणाला प्रोत्साहन: मराठी शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी शासनाने विशेष उपाययोजना कराव्यात.
३. मराठी साहित्याला अनुदान: मराठी साहित्याला अनुदान देण्यासाठी शासनाने विशेष योजना तयार कराव्यात.
४. मराठी भाषा आयोगाची स्थापना: मराठी भाषा आयोगाची स्थापना करून मराठी भाषेच्या विकासासाठी काम करावे.
५. मराठी भाषा विकासासाठी धोरणात्मक निर्णय. मराठी भाषा विकासासाठी शासन संस्था यांनी पुढाकार घेऊन धोरणात्मक निर्णय घेण्यात यावेत.शासन पत्रव्यवहारात मराठी भाषेचा प्रभावीपणे वापर करावा.
संस्था:
१. मराठी साहित्याचे प्रकाशन: संस्थांनी मराठी साहित्याचे प्रकाशन करावे.
२. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन: संस्थांनी मराठी लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी पुरस्कार आणि अनुदान द्यावे.
३. मराठी भाषा शिक्षण: संस्थांनी मराठी भाषा विकासासाठी व शिक्षणासाठी विविध क्षेत्रातील मान्यवरांनी विशेष कार्यक्रम आयोजित करावे यासाठी पुढाकार घ्यावा.
४. मराठी साहित्याचे संशोधन: संस्थांनी मराठी साहित्याचे संशोधन, प्रसार प्रचार यासाठी प्राधान्याने काम करावे.
लेखक साहित्यिक:
१. मराठी साहित्याचे लेखन: लेखक साहित्यिकांनी मराठी साहित्याचे लेखन नियमितपणे करावे.
२. मराठी भाषेचे संरक्षण: लेखक साहित्यिकांनी मराठी भाषेचे संरक्षण करावे.शासकीय कार्यालयात मराठी भाषेचा आग्रह धरावा.
३. मराठी साहित्याचा प्रचार: लेखक साहित्यिकांनी मराठी साहित्याचा प्रचार करण्यासाठी विविध प्रदेशांमध्ये व देश विदेशात मराठी साहित्य प्रकाशित करावे.
४. मराठी भाषा शिक्षण: लेखक साहित्यिकांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी चर्चासत्र,कृतिसत्र , साहित्य संमेलन,कवी संमेलन यासारखे कार्यक्रम आयोजित करावे.
या कामांमुळे मराठी भाषेचा विकास होईल आणि ती अधिक समृध्द संपन्न होईल.
मराठी भाषा विकासासाठी वृत्तपत्रे, पत्रकार, आणि समाज माध्यमे यांना काही महत्त्वाचे कामे करणे आवश्यक आहे:
वृत्तपत्रे:
१. मराठी भाषेत प्रकाशन: वृत्तपत्रांनी मराठी भाषेत प्रकाशन करावे.वृत्तपत्रातून मराठी शब्द,म्हणी, वाक्प्रचार,शब्द यांचा अचूक प्रभावी वापर नियमितपणे करावा.
२. मराठी साहित्याचे प्रकाशन: वृत्तपत्रांनी मराठी साहित्याचे प्रकाशन, प्रसार , प्रचार कार्य जोमाने करावे.
३. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन: वृत्तपत्रांनी मराठी लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी कार्यशाळा, परिसंवाद आयोजित करावेत.
४. मराठी भाषा शिक्षण: वृत्तपत्रांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी विविध स्पर्धा व विशेष कार्यक्रम आयोजित करावे.
पत्रकार:
१. मराठी भाषेत लेखन: पत्रकारांनी मराठी भाषेत लेखन करावे.मराठी भाषेत मुलाखती व संवाद साधला तर मराठी भाषा संवर्धन होईल.
२. मराठी साहित्याचे प्रचार: पत्रकारांनी मराठी साहित्याचे प्रचार व प्रसार कार्य करावे.
३. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन: पत्रकारांनी मराठी लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी पत्रकार संघटनांच्या माध्यमातून पुरस्कार आणि शासन अनुदान मागणी करुन मराठी भाषा विकासासाठी उपक्रम प्रकल्प राबवावेत.
४. मराठी भाषा शिक्षण: पत्रकारांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी विशेष कार्यक्रम आयोजित करावे.
समाज माध्यमे:
१. मराठी भाषेत संदेश: समाज माध्यमांनी मराठी भाषेत संदेश करावे.
२. मराठी साहित्याचे प्रचार: समाज माध्यमांनी मराठी साहित्याचे प्रचार करावे.
३. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन: समाज माध्यमांनी मराठी लेखकांना प्रसिध्दी मिळाली म्हणून मुलाखती, चर्चा, संवाद मेळावे आयोजित करावेत.
४. मराठी भाषा शिक्षण: समाज माध्यमांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी विशेष कार्यक्रम आयोजित करावे.
या कामांमुळे मराठी भाषेचा विकास होईल आणि ती अधिक समृद्ध होईल.
मराठी भाषा विकासासाठी शाळा, शिक्षक, पालक, आणि विद्यार्थी यांची भुमिका खूप महत्त्वाची आहे:
शाळा:
१. मराठी भाषा शिक्षण: शाळांनी मराठी भाषा शिक्षणाला प्राधान्य द्यावे.
२. मराठी साहित्याचे प्रचार: शाळांनी मराठी साहित्याचे प्रचार करावे.
३. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन: शाळांनी मराठी लेखकांना प्रेरणा प्रोत्साहन देण्यासाठी शाळांमधून व्याख्यानमाला, कवी संमेलन, कथाकथन, मुलाखती या सारखे विविध प्रकारचे उपक्रम प्रकल्प राबवावेत.
४. मराठी भाषा शिक्षणासाठी संसाधने: शाळांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून द्यावीत.मराठी भाषा ग्रंथालय व वाचनालय सुरु करावीत.
शिक्षक:
१. मराठी भाषा शिक्षण: शिक्षकांनी मराठी भाषा शिक्षणाला प्रथम प्राधान्य द्यावे.
२. मराठी साहित्याचे प्रचार: शिक्षकांनी मराठी साहित्याचे प्रचार करण्यासाठी मराठी भाषा पुस्तक प्रदर्शन व बालसभा,वाचन, लेखन या सारख्या विविध उपक्रमांचे आयोजन करावे.
३. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन*: शिक्षकांनी मराठी लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी शाळा भेट,वर्ग भेट आयोजित करुन मुलांना मराठी भाषा साहित्यिक आपल्या भेटीला उपक्रम प्रकल्प राबवावेत.
४. मराठी भाषा शिक्षणासाठी नवीन पद्धती: शिक्षकांनी मराठी भाषा शिकवण्यासाठी नवीन व रंजक अध्यापन पद्धती वापराव्यात.
पालक:
१. मराठी भाषा शिक्षणाला प्रोत्साहन: पालकांनी मराठी भाषा शिक्षणाला प्रोत्साहन द्यावे.मुलांना मराठी भाषा शिकण्यासाठी सोयी सुविधा उपलब्ध करून देण्यात पुढाकार घ्यावा.
३. मराठी साहित्याचे प्रचार: पालकांनी मराठी साहित्याचे प्रचार, प्रसारासाठी सातत्याने प्रयत्न करावेत.
३. मराठी लेखकांना प्रोत्साहन: पालकांनी मराठी लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी मराठी साहित्य कथा कादंबरी नाटक आत्मचरित्र कथासंग्रह बालसाहित्य अशी पुस्तके विकत द्यावीत व वाढदिवसानिमित्त पुस्तके भेट द्यावीत.
४. मराठी भाषा शिक्षणासाठी संसाधने: पालकांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून द्यावीत.
विद्यार्थी:
१. मराठी भाषा शिक्षणाला प्राधान्य: विद्यार्थ्यांनी मराठी भाषा शिक्षणाला प्राधान्य द्यावे.
२. मराठी साहित्याचे वाचन: विद्यार्थ्यांनी मराठी साहित्याचे वाचन करावे.
३. मराठी लेखन: विद्यार्थ्यांनी मराठी लेखन करावे.
४. मराठी भाषा शिक्षणासाठी नवीन पद्धती: विद्यार्थ्यांनी मराठी भाषा शिक्षणासाठी नवीन पद्धती वापराव्यात.
या भुमिकांमुळे मराठी भाषेचा विकास होईल आणि ती अधिक समृद्ध होईल.
लेखक व संकलक.
श्री अनिलकुमार बुवासाहेब कदम
मुक्त पत्रकार लेखक कवी साहित्यिक सेवानिवृत्त केंद्रप्रमुख.
उध्दव दमयंती निवास गिरवी ता फलटण जि सातारा (४१५५२३)
8275214889(समाजमाध्यम)
9960906615(संवाद माध्यम)
anilkadam.ak87@gmail.com
