आरोग्य व शिक्षणताज्या घडामोडीमहाराष्ट्र
नगर:-सरदार भापकर घराणे : पराक्रम, स्वामीनिष्ठा आणि इतिहासाचा वारसा लवकरच प्रकाशित होणार…
पत्रकार अतुल भापकर नगर तालुका अध्यक्ष
राष्ट्रीय अध्यक्ष संपादक प्रल्हाद चव्हाण – 8208717483
नगर:-सरदार भापकर घराणे : पराक्रम, स्वामीनिष्ठा आणि इतिहासाचा वारसा लवकरच प्रकाशित होणार…
लोणी भापकरच्या मातीतून उमटलेला मराठा सरदारकीचा इतिहास…
………………………………………
महाराष्ट्राच्या इतिहासात अनेक घराण्यांनी स्वराज्य, मराठा साम्राज्य आणि पेशवाईच्या काळात आपल्या पराक्रमाची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. त्यापैकी भापकर घराणे हे एक उल्लेखनीय नाव आहे . पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यातील लोणी भापकर हे गाव या घराण्याच्या ऐतिहासिक वारशाशी घट्ट जोडलेले आहे. उपलब्ध संदर्भांनुसार पेशव्यांचे सरदार सोनोजी गुरखोजी भापकर यांना लोणी गाव इनाम मिळाले आणि पुढे गावाची ओळख ‘लोणी भापकर’ अशी रूढ झाली.
छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळातील भापकर घराणे
छत्रपती शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत मराठा साम्राज्याचा विस्तार होत असताना अनेक सरदार घराणी स्वामीकार्याशी जोडली गेली. भापकर घराण्याबाबतच्या उपलब्ध स्थानिक ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये गोरखोजी भापकर आणि सोनोजी गुरखोजी भापकर यांचा उल्लेख आढळतो. भापकर घराण्याला इनाम गाव मिळाल्याचा उल्लेख विविध स्रोतांमध्ये आढळतो. मात्र इनामाची नेमकी सनद, तिची तारीख आणि त्या काळातील प्रशासकीय तपशील यासाठी मूळ मोडी कागदपत्रांचा अभ्यास करणे अधिक विश्वसनीय ठरेल.
सरदार सोनोजी भापकर
भापकर घराण्यातील सर्वाधिक उल्लेख आढळणारे नाव म्हणजे सरदार सोनोजी भापकर. पानिपतच्या बखरीतील उपलब्ध मजकुरात ‘सोनजी भापकर (मृत्यू १७६१) – हे लोणीचे पाटील’ असा उल्लेख असून, १७६१च्या पानिपतच्या युद्धात त्यांचा मृत्यू झाल्याचे नमूद आहे.
यामुळे सोनोजी भापकर यांचे नाव मराठ्यांच्या तिसऱ्या पानिपत युद्धाच्या इतिहासाशी जोडले जाते. काही स्थानिक इतिहासस्रोतांमध्ये पानिपतच्या रणांगणावर भापकर घराण्यातील इतर वीरांचाही सहभाग आणि बलिदानाचा उल्लेख आहे. तथापि, प्रत्येक व्यक्तीची भूमिका आणि युद्धातील अचूक घटनाक्रम निश्चित करण्यासाठी बखरी, पत्रव्यवहार आणि पेशवाईकालीन दप्तरांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे.
रणांगणापासून इनामगावाच्या विकासापर्यंत…
भापकर घराण्याचा इतिहास केवळ युद्ध आणि सरदारकीपुरता मर्यादित नव्हता. लोणी भापकर परिसरातील वास्तू, मंदिरे, तटबंदी आणि वाडे या घराण्याच्या सामाजिक व सांस्कृतिक प्रभावाची साक्ष देतात.गावातील सरदार भापकरांची गढी आणि वाडा आजही या इतिहासाची महत्त्वाची खूण आहे. गढीला तटबंदी व बुरुज होते. वाड्यातील लाकडी बांधकाम, चौक, दिवाणखाना आणि इतर वास्तूंचे अवशेष त्या काळातील वैभवाची कल्पना देतात. भापकर घराण्याचे वंशज या वाड्याशी आजही जोडलेले असल्याचे उपलब्ध संदर्भ सांगतात.
लोणी भापकरचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैभव…
लोणी भापकरमध्ये कालभैरवनाथ मंदिर, मल्लिकार्जुन मंदिर आणि इतर प्राचीन वास्तू आहेत. मंदिरांच्या परिसरातील दगडी तटबंदी, वीरगळ, दीपमाळ आणि शिल्पकला या भागाच्या प्रदीर्घ इतिहासाची साक्ष देतात.
भैरवनाथ मंदिरातील पोर्तुगीज घंटेबाबत स्थानिक इतिहासात एक परंपरा सांगितली जाते. वसई मोहिमेनंतर मराठा सरदारांनी काही चर्चच्या घंटा आणून त्या देवळांना अर्पण केल्याचा संदर्भ आहे आणि त्यापैकी एक घंटा लोणी भापकर येथे असल्याचे नमूद केले जाते. मात्र ही घंटा नेमकी भापकरांनीच आणली याबाबत ‘असे म्हटले जाते’ अशा स्वरूपातच उल्लेख करणे अधिक योग्य आहे.
पानिपत : घराण्याच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे पर्व.
इ.स. १७६१ मधील तिसरे पानिपत युद्ध मराठा इतिहासातील निर्णायक घटना होती.*या युद्धात अनेक मराठा सरदार आणि सैनिक धारातीर्थी पडले. उपलब्ध बखरीतील नोंदीनुसार सोनजी भापकर यांचा पानिपत येथे मृत्यू झाला. काही स्थानिक स्रोतांमध्ये पानिपतच्या युद्धात भापकर घराण्यातील अनेक वीरांनी बलिदान दिल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे पानिपत हा भापकर घराण्याच्या स्मृतीतील महत्त्वाचा अध्याय मानला जातो . मात्र अशा प्रत्येक तपशीलाची खात्री करण्यासाठी प्राथमिक कागदपत्रांचा संदर्भ देणे आवश्यक आहे.
इतिहासाची जिवंत साक्ष — भापकर वाडा
आज लोणी भापकरमध्ये उभा असलेला भापकरांचा वाडा म्हणजे केवळ जुनी वास्तू नाही; तो एका ऐतिहासिक घराण्याच्या सामाजिक आणि राजकीय प्रभावाची आठवण आहे.दगडी तटबंदी, बुरुज, लाकडी प्रवेशद्वार आणि वाड्याची रचना पाहताना त्या काळातील सरदारकीच्या जीवनपद्धतीची कल्पना येते. उपलब्ध वर्णनानुसार वाड्यातील अंतर्गत भागात चौक, दिवाणखाना आणि मोठ्या जलसाठ्याची व्यवस्था होती.
भापकर नावाचा पुढील प्रवास.
इतिहासातील सरदारकीचा काळ संपल्यानंतरही भापकर कुटुंबांच्या विविध शाखांनी महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत आपली सामाजिक ओळख टिकवून ठेवली. त्यामुळे आज ‘भापकर’ हे नाव केवळ एका गढीशी किंवा एका गावाशी जोडलेले नसून, विविध शाखा आणि स्थानिक परंपरांमधून पुढे आलेले दिसते.
मात्र लोणी भापकरच्या सरदार घराण्यापासून गुंडेगावातील विशिष्ट भापकर कुटुंबापर्यंतची अचूक वंशावळ सांगण्यासाठी घराण्याची जुनी कागदपत्रे, मोडीतील सनदा, जमीन-अभिलेख, देवस्थान कागदपत्रे, वंशावळी आणि कौटुंबिक नोंदी मिळत आहेत.
वारसा जपण्याची जबाबदारी
भापकर घराण्याचा इतिहास हा केवळ एका कुटुंबाचा गौरव नसून महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय आणि लष्करी इतिहासाचा एक भाग आहे. गढ्या, वाडे, मंदिरे, वीरगळ, समाध्या आणि जुनी कागदपत्रे ही या इतिहासाची भौतिक साक्ष आहेत.
आजच्या पिढीसमोर सर्वात मोठे आव्हान आहे ते हा वारसा जतन करण्याचे. इतिहास केवळ अभिमानाने सांगण्यापेक्षा त्यामागील कागदपत्रे शोधणे, मोडी लिपीतील नोंदींचे वाचन करणे, वास्तूंचे संवर्धन करणे आणि पुढील पिढीपर्यंत सत्याधारित इतिहास पोहोचवणे हीच खरी इतिहाससेवा ठरेल.
शब्दांकन – पत्रकार अतुल भापकर नगर तालुका अध्यक्ष
