महाबळेश्वर तालुक्यात उदभवनारा पाणी टंचाईचा धोका; चतूरबेट येथील वाहून गेलेला बंधारा त्वरित पुनर्रचित करण्याची मागणी वारंवार पाठपुरावा करूनही शासनाचे दुर्लक्ष;
पत्रकार अनंत जाधव मुंबई शहर उपाध्यक्ष
राष्ट्रीय अध्यक्ष संपादक प्रल्हाद चव्हाण – 8208717483
दिनांक: 17 ऑक्टोबर
महाबळेश्वर तालुक्यात उदभवनारा पाणी टंचाईचा धोका; चतूरबेट येथील वाहून गेलेला बंधारा त्वरित
पुनर्रचित करण्याची मागणी वारंवार पाठपुरावा करूनही शासनाचे दुर्लक्ष;
अनंत शंकर जाधव
पत्रकार व मा. विशेष कार्यकारी अधिकारी
मुंबई / महाबळेश्वर प्रतिनिधीकडून:
महाबळेश्वर तालुक्यात आगामी उन्हाळ्यात निर्माण होणाऱ्या संभाव्य पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर जलसंधारणाच्या विविध उपाययोजना तातडीने राबवणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे. विशेषतः चतूरबेट येथील बंधारा वाहून गेल्यापासून परिसरातील पाणीसाठ्याची मोठी समस्या निर्माण झाली आहे. या बंधाऱ्याची पुनर्रचना आणि दुरुस्ती करण्यासाठी ग्रामस्थांनी व लोकप्रतिनिधींनी शासनाकडे अनेक वेळा लेखी व तोंडी मागण्या करूनही अद्याप कोणतीही ठोस कार्यवाही झालेली नाही.
जागतिक दर्जाचे पर्यटन स्थळ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या महाबळेश्वर तालुक्यातील वाडकुंभरोशी ते तापोळा या दुर्गम आणि डोंगराळ पट्ट्यात दरवर्षी ‘पाणी असूनही तहान’ राहण्याची दुर्दैवी वेळ स्थानिक ग्रामस्थांवर येत आहे. तापोळा भागात कोयना धरणाचा अथांग जलाशय (बॅकवॉटर) पाहायला मिळतो. मात्र, भौगोलिक रचना आणि पाणी साठवणुकीची कोणतीही कायमस्वरूपी सोय नसल्यामुळे जानेवारी-फेब्रुवारी महिना उजाडताच या भागातील अनेक गावांमध्ये तीव्र पाणीटंचाई जाणवू लागते.
तालुक्यात मुबलक पाऊस पडत असला, तरी डोंगराळ भूभागामुळे पावसाचे पाणी वेगाने वाहून जाते. चतूरबेट येथील बंधारा फुटल्याने/वाहून गेल्याने भूजल पातळी कमालीची घसरली आहे, ज्याचा थेट परिणाम पिण्याच्या पाण्यावर आणि शेतीवर होत आहे. या समस्येवर मात करण्यासाठी प्रशासनाने तातडीने लक्ष देऊन चतूरबेट येथील बंधाऱ्याचे काम सुरू करावे, त्याचबरोबर या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी ‘नदी जोड प्रकल्प’ किंवा ‘उपसा जलसिंचन योजना’ (Lift Irrigation) ही काळाची गरज बनली आहे.
नेमकी अडचण काय?
1. वाडकुंभरोशी, दापोली, तापोळा आणि आसपासच्या ५० हून अधिक गावांना कोयनेच्या बॅकवॉटरचा परिसर लाभला आहे. पावसाळ्यात या भागात मुबलक पाऊस पडतो आणि उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपर्यंत जलाशयात मुबलक पाणी असते. परंतु:
2. भौगोलिक अडसर: गावे उंचावर आणि डोंगराळ भागात वस्ती करून आहेत, तर कोयनेचे पाणी खूप खाली (खोल दरीत) आहे.
3. साठवणुकीचा अभाव: पाणी उचलून साठवण्यासाठी मोठे बंधारे, साठवण तलाव किंवा उंच ठिकाणी पाण्याच्या टाक्या नसल्याने हे पाणी गावकऱ्यांच्या उपयोगात येत नाही.
4. उन्हाळ्यात पाण्याचे संकट: जानेवारी-फेब्रुवारीनंतर विहिरी, बोअरवेल कोरडे पडतात आणि गावकऱ्यांना, विशेषतः महिलांना हंडाभर पाण्यासाठी दऱ्या-खोऱ्यात भटकंती करावी लागते.
जलतज्ज्ञ आणि स्थानिक जाणकारांच्या मते, या भागातील पाणीटंचाईवर मात करण्यासाठी खालीलप्रमाणे नदी जोड व पाणी वळवण्याचे नियोजन करता येऊ शकते:
पाणीटंचाईवर मात करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना:
• ‘नदी जोड योजने’चा प्रभावी लाभ व अंमलबजावणी: कोयना बॅकवॉटरचे पाणी आणि स्थानिक नद्या/ओढे यांना ‘नदी जोड प्रकल्पा’द्वारे जोडून टंचाईग्रस्त भागांपर्यंत पाणी पोहोचवण्यात यावे. यामुळे जानेवारीनंतर निर्माण होणारा पाण्याचा तुटवडा कायमचा संपुष्टात येऊ शकतो.
• चतूरबेट बंधाऱ्याची तातडीने पुनर्बांधणी: वाहून गेलेल्या चतूरबेट बंधाऱ्याचे काम जलसंधारण विभागाने प्राधान्याने हाती घेऊन त्यासाठी तात्काळ निधी मंजूर करावा.
• वनराई व कच्चे बंधारे उभारणे: कायमस्वरूपी प्रकल्प पूर्ण होईपर्यंत तात्पुरत्या स्वरूपात लोकसहभागातून आणि प्रशासकीय मदतीने ओढ्यांवर वनराई व कच्चे बंधारे बांधून पाणी अडवणे गरजेचे आहे.
• कोयना-उरमोडी जोड प्रकल्प (कोयना बॅकवॉटर उपसा योजना): कोयना जलाशयातील पाणी ‘मायक्रो लिफ्ट इरिजेशन’ (लघु उपसा सिंचन) तंत्रज्ञानाचा वापर करून उंच भागात असलेल्या वाडकुंभरोशी आणि तापोळा परिसरातील स्थानिक ओढ्या-नाल्यांमध्ये किंवा नैसर्गिक प्रवाहांत सोडले जाऊ शकते. हे पाणी पुढे उरमोडी नदीच्या (Urmodi River) वरच्या पाणलोट क्षेत्राशी किंवा स्थानिक उपनद्यांशी जोडणे शक्य आहे.
• स्थानिक दऱ्यांमध्ये साखळी बंधारे (Chain Barrages): सोळशी, कोयना आणि उरमोडीच्या खोऱ्यातील जोडप्रकल्पांतर्गत डोंगराळ भागात लहान-लहान साखळी बंधारे (Check Dams) उभारून पावसाचे व उपसलेले पाणी अडवणे शक्य आहे. यामुळे भूजल पातळी वाढून विहिरींना उन्हाळ्यातही पाणी राहील.
• कायमस्वरूपी साठवण तलाव निर्माण करणे: वाडकुंभरोशी ते तापोळा पट्ट्यात उंच ठिकाणी ३ ते ४ मोठे साठवण तलाव बांधणे.
• सौर ऊर्जेवर आधारित उपसा योजना: वीज बिलाचा खर्च वाचवण्यासाठी सौर ऊर्जेचा वापर करून पाणी उंचावर चढवणे.
• नदी जोड आराखड्यात समाविष्ट करणे: राज्य जलसंपदा विभागाने या परिसराचा समावेश ‘नदी जोड व प्रादेशिक पाणीपुरवठा योजने’मध्ये प्राधान्याने करावा.
नदी जोड व पाणी नियोजन करता कोयनेच्या जवळ असणाऱ्या इतर प्रमुख नद्या:
• कृष्णानदी (Krishna River):
कोयना ही कृष्णा नदीचीच सर्वात मोठी उपनदी आहे. महाबळेश्वर येथे उगम पावल्यानंतर कोयना आणि कृष्णा समांतर वाहत जातात आणि कराड येथे त्यांचा प्रसिद्ध ‘प्रीतीसंगम’ (कृष्णा-कोयना संगम) होतो.
• उरमोडी नदी (Urmodi River):
कोयना खोऱ्याच्या अगदी पूर्वेला सातारच्या दिशेने उरमोडी नदीचे खोरे आहे. वाडकुंभरोशी, बामणोली आणि तापोळा भागातील डोंगराच्या पलीकडच्या बाजूला उरमोडी नदीचे उगमस्थान आणि पाणलोट क्षेत्र पसरलेले आहे.
• वेण्णा नदी (Venna River):
महाबळेश्वरमध्ये उगम पावणारी ही नदी मेढा (जावळी) मार्गे सातार्याकडे जाते. महाबळेश्वरच्या पठारावर कोयना आणि वेण्णा नद्या एकमेकांच्या खूप जवळून वाहतात.
• सावित्री नदी (Savitri River):
महाबळेश्वरच्या पश्चिम कड्यावरून (कोकणाच्या दिशेने) सावित्री नदी उगम पावते. कोयना पूर्व/दक्षिणेकडे वाहते, तर सावित्री पश्चिमेकडे पोलादपूर-महाड मार्गे अरबी समुद्राला मिळते.
महाबळेश्वर तालुक्यात एका बाजूला कोयना बॅकवॉटरचा मुबलक पाणीसाठा उपलब्ध असताना, दुसरीकडे मात्र जानेवारी-फेब्रुवारी महिन्यापासूनच गावोगावी भीषण पाणीटंचाईचा सामना करावा लागत आहे. “पाणी उशाला आणि कोरड घशाला” अशीच काहीशी विसंगत व गंभीर परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी चतूरबेट येथील वाहून गेलेल्या बंधाऱ्याची त्वरित पुनर्बांधणी करावी आणि ‘नदी जोड योजने’चा लाभ या परिसराला मिळवून द्यावा, अशी आग्रही मागणी ग्रामस्थ कडून केली जात आहे.
