गोवा:-रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत… ‘नाना’ नावाचं वादळ काळाच्या पडद्याआड.
पत्रकार अतुल भापकर
राष्ट्रीय अध्यक्ष संपादक प्रल्हाद चव्हाण- 8208717483
गोवा:-रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत… ‘नाना’ नावाचं वादळ काळाच्या पडद्याआड.
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे ७५व्या वर्षी निधन; अभिनय, संवेदनशीलता आणि सामाजिक बांधिलकीचा समृद्ध वारसा मागे.
पत्रकार नगर तालुका अतुल भापकर
भारतीय चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार आवाजाने, प्रभावी संवादफेकीने आणि भूमिका अक्षरशः जगण्याच्या अद्वितीय शैलीने प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी कार्डियाक अरेस्टने त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या निधनाच्या वृत्ताने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली आहे.
विश्वनाथ पाटेकर ते ‘नाना’
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरुड येथे त्यांचा जन्म झाला. मुंबईतील सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये त्यांनी शिक्षण घेतले. अभिनयाच्या क्षेत्रात येण्यापूर्वीच कलेशी त्यांचा जवळचा संबंध निर्माण झाला होता.
१९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांच्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील कारकिर्दीला सुरुवात झाली. सुरुवातीच्या काळात छोट्या-मोठ्या भूमिका करताना त्यांनी स्वतःची वेगळी अभिनयशैली निर्माण केली. मात्र पुढील काही वर्षांत हा कलाकार भारतीय सिनेमातील अत्यंत प्रभावशाली अभिनेत्यांपैकी एक बनला.
‘परिंदा’ने दिली राष्ट्रीय ओळख
१९८९ मधील ‘परिंदा’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या चित्रपटातील त्यांच्या अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराचा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार मिळाला. यानंतर त्यांची गणना गंभीर आणि ताकदीच्या भूमिकांसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या अभिनेत्यांमध्ये होऊ लागली.
‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप नारायण तिलक आजही स्मरणात
१९९४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या **‘क्रांतिवीर’**मधील प्रताप नारायण तिलक ही भूमिका नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार तसेच फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या संवादफेकीने आणि अभिनयातील आक्रमकतेने या भूमिकेला वेगळी उंची दिली.
‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘शक्ती’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ अशा अनेक चित्रपटांत त्यांनी विविध छटांच्या भूमिका साकारल्या. खलनायक, पोलीस अधिकारी, राजकारणी, सामान्य माणूस किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा—प्रत्येक भूमिकेत नाना पाटेकर यांनी स्वतःची वेगळी छाप सोडली.
‘वेलकम’मधला उदय शेट्टीही तितकाच लोकप्रिय
गंभीर आणि आक्रमक भूमिका करणाऱ्या नानांनी विनोदी भूमिकांमध्येही आपले सामर्थ्य सिद्ध केले. **‘वेलकम’**मधील उदय शेट्टी ही व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांच्या विशेष पसंतीस उतरली. त्यामुळे नाना पाटेकर हे केवळ गंभीर भूमिकांचे अभिनेते नसून विनोदाची अचूक टायमिंग साधणारे कलाकारही आहेत, हे सिद्ध झाले.
‘नटसम्राट’ने पुन्हा मराठी मन जिंकले
२०१६ मध्ये आलेल्या ‘नटसम्राट’ या मराठी चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या अभिनय कारकिर्दीला आणखी एक शिखर दिले. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या गणपतराव बेलवलकर या व्यक्तिरेखेतील त्यांचा अभिनय प्रेक्षकांच्या काळजाला भिडला. या भूमिकेसाठी त्यांना मराठीतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कारही मिळाला.
अभिनेता म्हणूनच नव्हे, तर दिग्दर्शक म्हणूनही ठसा
नाना पाटेकर यांनी अभिनयाबरोबरच लेखन आणि दिग्दर्शनातही काम केले. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ हा त्यांनी दिग्दर्शित केलेला महत्त्वाचा चित्रपट होता. त्यांच्या कलाकृतींमध्ये वास्तववादी दृष्टिकोन आणि सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची संवेदनशीलता प्रकर्षाने जाणवत होती.
पद्मश्रीने सन्मान
भारतीय चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना २०१३ मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यांच्या कारकिर्दीत तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह अनेक फिल्मफेअर पुरस्कारांचा समावेश आहे.
‘नाना’ म्हणजे केवळ अभिनेता नव्हे…
नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची दुसरी बाजू त्यांच्या सामाजिक कार्यातून दिसत होती. शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील समस्यांबाबत ते सातत्याने संवेदनशील राहिले. मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने **‘नाम फाउंडेशन’**च्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त आणि गरजू शेतकरी कुटुंबांसाठी त्यांनी काम केले.
एक अभिनेता… ज्याने भूमिका केल्या नाहीत, त्या जगल्या
नाना पाटेकर यांची खरी ओळख त्यांच्या पुरस्कारांच्या यादीत नाही, तर त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखांमध्ये आहे. त्यांचा आवाज, संवाद बोलण्याची पद्धत, चेहऱ्यावरील भाव आणि प्रसंगानुसार बदलणारी देहबोली यामुळे त्यांची प्रत्येक भूमिका प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिली.
रुपेरी पडद्यावरचा हा असामान्य कलाकार आज काळाच्या पडद्याआड गेला असला, तरी ‘क्रांतिवीर’चा तडफदार आवाज, ‘नटसम्राट’ची वेदना, ‘परिंदा’ची तीव्रता आणि ‘वेलकम’चा उदय शेट्टी यांच्या माध्यमातून नाना पाटेकर कायमच प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहतील.
अभिनयाचा हा ‘नाना’ आता प्रत्यक्षात आपल्यात नसला, तरी त्याने निर्माण केलेला कलाविश्वाचा ठसा कधीही पुसला जाणार नाही.
भावपूर्ण श्रद्धांजली! 🕯️
