पुणे:-“शिक्षणाचा कारखाना आणि हरवत चाललेलं विद्यार्थ्यांचं आयुष्य”
राष्ट्रीय अध्यक्ष संपादक प्रल्हाद चव्हाण - 8208717483
राष्ट्रीय अध्यक्ष संपादक प्रल्हाद चव्हाण – 8208717483
“शिक्षणाचा कारखाना आणि हरवत चाललेलं विद्यार्थ्यांचं आयुष्य”
आजची शिक्षण व्यवस्था पाहिली, तर एक गोष्ट स्पष्ट जाणवते — शिक्षण आता संस्कार, ज्ञान आणि व्यक्तिमत्त्व घडवण्याचं साधन राहिलेलं नाही; ते एक मोठं उद्योगजगत बनलं आहे. शाळा, कॉलेज, कोचिंग क्लासेस, ऑनलाइन अॅप्स, परीक्षा संस्था, प्रकाशक… सगळे जण विद्यार्थ्यांच्या भविष्याच्या नावाखाली पैसा कमावण्याच्या स्पर्धेत उतरले आहेत. आणि या सगळ्या गोंधळात सर्वात जास्त भरडला जातोय तो विद्यार्थी.
वरून पाहिलं तर शिक्षण क्षेत्र खूप आधुनिक दिसतं. एसी क्लासरूम, स्मार्ट बोर्ड, डिजिटल नोट्स, ऑनलाइन टेस्ट, टॉपर विद्यार्थ्यांचे फोटो, “१००% निकाल”च्या जाहिराती… पण या चमकदार चित्रामागे विद्यार्थ्यांचं हरवत चाललेलं बालपण, पालकांची आर्थिक होरपळ आणि मानसिकदृष्ट्या खचलेली पिढी लपलेली आहे.
आज शिक्षणाचा उद्देश “चांगला माणूस घडवणं” हा राहिलेला नाही; तर “जास्त मार्क मिळवणं” हा झाला आहे. विद्यार्थ्यांच्या गुणांवर त्यांची किंमत ठरवली जाते. कमी गुण म्हणजे कमी बुद्धिमत्ता, असा चुकीचा समज समाजात वाढत चालला आहे. त्यामुळे मुलं लहान वयातच प्रचंड तणावाखाली जगत आहेत.
यामध्ये सर्वात धक्कादायक प्रकार म्हणजे स्पर्धा परीक्षांमधील पेपरफुटी. NEET, JEE, MPSC, UPSC अशा परीक्षा लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याचा निर्णय घेतात. हजारो विद्यार्थी दिवस-रात्र अभ्यास करतात. अनेक गरीब पालक कर्ज काढतात, शेती विकतात, दागिने गहाण ठेवतात. पण काही भ्रष्ट लोक पैशाच्या जोरावर प्रश्नपत्रिका विकतात आणि मेहनती विद्यार्थ्यांचं भविष्य उद्ध्वस्त करतात.
पेपरफुटी म्हणजे फक्त परीक्षा रद्द होणं नाही; ती विद्यार्थ्यांच्या विश्वासाची हत्या असते. जे मूल प्रामाणिकपणे अभ्यास करतं, त्याच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो — “मेहनत करून काय उपयोग?” आणि हा विचार समाजासाठी अत्यंत धोकादायक आहे. कारण ज्या देशात मेहनतीपेक्षा भ्रष्टाचाराला किंमत मिळते, त्या देशाचं भविष्य अंधारात जातं.
आज कोचिंग क्लासेसनी शिक्षणाला पूर्णपणे बाजारात बदलून टाकलं आहे. प्रत्येक शहरात मोठमोठे बोर्ड दिसतात — “आमच्याकडून टॉपर”, “IIT ची हमी”, “मेडिकल प्रवेश निश्चित”! जणू विद्यार्थी नसून एखादं उत्पादन तयार केलं जात आहे. अनेक क्लासेस पालकांच्या भीतीचा फायदा घेतात. “क्लासशिवाय यश नाही” असा भ्रम निर्माण केला जातो.
गरीब आणि मध्यमवर्गीय पालक मुलांच्या भविष्यासाठी लाखो रुपये खर्च करतात. पण त्या बदल्यात मुलांना मिळतो तो फक्त ताण, स्पर्धा आणि थकवा. आज अनेक विद्यार्थ्यांचा दिवस सकाळपासून रात्रीपर्यंत फक्त अभ्यास, टेस्ट आणि असाइनमेंटमध्ये जातो. खेळ, छंद, मित्र, कुटुंब — सगळं मागे पडतं. बालपण हरवत चाललं आहे.
आज अनेक विद्यार्थी इतक्या मानसिक तणावाखाली जगत आहेत की अपयश आलं की ते पूर्णपणे खचून जातात. पेपरफुटी, निकालातील गोंधळ, वाढती स्पर्धा आणि पालकांच्या अपेक्षा — या सगळ्याचा भार त्यांच्या कोवळ्या मनावर पडतो. काही विद्यार्थी नैराश्यात जातात. काहींची मानसिक अवस्था इतकी खालावते की ते आत्महत्येसारखं टोकाचं पाऊल उचलायला भाग पडतात.
एखाद्या मुलाने आयुष्य संपवण्याचा निर्णय घेणं ही केवळ वैयक्तिक शोकांतिका नसते; ती संपूर्ण समाजाच्या अपयशाची कबुली असते.
ही स्पर्धा इतकी निर्दयी झाली आहे की अपयश सहन करण्याची ताकद विद्यार्थ्यांमध्ये उरलेली नाही. एखाद्या परीक्षेत कमी गुण आले, तर मुलं नैराश्यात जातात. काही जण आत्महत्येसारखं टोकाचं पाऊल उचलतात. ही केवळ विद्यार्थ्यांची चूक नाही; तर गुणांनाच जीवनाचं अंतिम सत्य मानणाऱ्या समाजाची चूक आहे.
आज “टॉपर संस्कृती” वाढत चालली आहे. यशस्वी विद्यार्थ्यांचे फोटो सर्वत्र झळकतात; पण अपयशी विद्यार्थ्यांच्या वेदना कुणालाच दिसत नाहीत. प्रत्येक मूल वेगळं असतं, प्रत्येकाची क्षमता वेगळी असते हे आपण विसरत चाललो आहोत.
कोणी उत्कृष्ट कलाकार होऊ शकतो, कोणी लेखक, कोणी शेतकरी, कोणी उद्योजक. पण समाज प्रत्येक मुलाला डॉक्टर किंवा इंजिनियर बनवण्याचा हट्ट धरून बसला आहे. त्यामुळे अनेक मुलं स्वतःचं खरं कौशल्य ओळखण्याआधीच स्पर्धेच्या ओझ्याखाली दबली जात आहेत.
ग्रामीण आणि शहरी शिक्षणातील दरीही दिवसेंदिवस वाढत आहे. शहरांमध्ये स्मार्ट क्लासरूम आहेत; पण अनेक गावांमध्ये अजूनही नीट वर्गखोल्या नाहीत, शिक्षकांची कमतरता आहे, प्रयोगशाळा नाहीत, इंटरनेट नाही. ही विषमता शिक्षण व्यवस्थेचं अपयश दाखवते.
शिक्षकांची परिस्थितीही फार वेगळी नाही. शिक्षक ज्ञान देण्यापेक्षा कागदपत्रं, ऑनलाइन अहवाल, पोर्टल अपडेट यामध्ये अडकले आहेत. विद्यार्थ्यांसोबत संवाद साधायला त्यांच्याकडे वेळच उरलेला नाही. शिक्षक हा समाजाचा मार्गदर्शक असतो; पण आज त्यालाच व्यवस्थेने नोकर बनवलं आहे.
मोबाईल आणि सोशल मीडियामुळेही विद्यार्थ्यांचं लक्ष विचलित होत आहे. ऑनलाइन शिक्षणामुळे माहिती वाढली खरी; पण वाचनाची सवय कमी झाली. दोन मिनिटांच्या व्हिडिओमध्ये रमणारी पिढी खोल विचार करण्यापासून दूर जात आहे. माहितीचा स्फोट झाला; पण समज वाढली का, हा मोठा प्रश्न आहे.
पालकांनीही मुलांवर स्वतःची स्वप्नं लादणं थांबवलं पाहिजे. प्रत्येक मूल हे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असतं. फक्त मार्क आणि करिअर यावर मुलाची किंमत ठरत नाही. मुलांना समजून घेणं, त्यांच्याशी संवाद साधणं आणि त्यांना मानसिक आधार देणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
सरकारने शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचारावर कठोर कारवाई केली पाहिजे. पेपरफुटी करणाऱ्यांना कठोर शिक्षा झाली पाहिजे. कोचिंग क्लासेसवर नियंत्रण असलं पाहिजे. फी आणि जाहिरातींसाठी नियम असले पाहिजेत. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे — सरकारी शाळा सक्षम केल्या पाहिजेत, जेणेकरून गरीब विद्यार्थ्यांनाही दर्जेदार शिक्षण मिळेल.
शिक्षण म्हणजे केवळ नोकरी मिळवण्याचं साधन नाही. शिक्षण म्हणजे विचार करण्याची ताकद, संवेदनशीलता, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकी विकसित करणारी प्रक्रिया आहे. पण आज आपण गुणांच्या आणि पैशांच्या शर्यतीत हे मूलभूत सत्य विसरत चाललो आहोत.
जर आजही समाज, पालक आणि सरकार जागे झाले नाहीत, तर उद्या शिक्षण पूर्णपणे पैशांच्या ताब्यात जाईल. त्या दिवशी गरीब विद्यार्थ्यांची स्वप्नं कायमची तुटतील आणि प्रामाणिकपणा हरवेल.
म्हणूनच आज गरज आहे शिक्षण व्यवस्थेला बदलण्याची —
विद्यार्थ्यांना ग्राहक नव्हे तर माणूस म्हणून पाहण्याची,
शिक्षकांना पुन्हा सन्मान देण्याची,
आणि शिक्षणाला व्यवसाय नव्हे तर राष्ट्रनिर्मितीचं माध्यम मानण्याची.
कारण —
शिक्षण हे ज्ञानाचं मंदिर आहे, बाजार नाही.
विद्यार्थी हे भविष्य आहेत, ग्राहक नाहीत.
आणि शिक्षक हा फक्त कर्मचारी नसून समाजाचा खरा शिल्पकार आहे.
© देवेंद्र रामचंद्र साठे, पुणे.
मो. ८०००००८८५५
